Lịch sử thường hay lặp lại

Vô Danh

Khi nhìn 2 tấm hình, một là huy hiệu con ó đen của đảng Quốc xã Đức, một là bông hồng và hai bàn tay của tổ chức Democratic Socialists of America (xin tạm dịch là Đảng Xã hội Dân chủ Hoa Kỳ, dưới đây gọi tắt là DSA), thì người ta không khỏi có đôi điều suy nghĩ.

Hai tổ chức nầy cách nhau non một thế kỷ. Một bên đã tan trong lửa đạn ở Bá Linh mùa xuân 1945, một bên đương hoạt động ồn ào tại Nữu Ước và các đô thị lớn Hoa Kỳ. Đem so sánh, thoạt nghe tưởng như gượng ép. Nhưng lật lại cương lĩnh, sách lược và cái lối ăn nói của hai bên, ta sẽ thấy nhiều chỗ giống nhau tới độ phải giựt mình.

Cùng mang chữ “xã hội” trên bảng hiệu
Tên đầy đủ của đảng Hitler là Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, dịch sát là Đảng Quốc gia Xã hội Lao động Đức. Hai chữ “xã hội” và “lao động” nằm ngay giữa tên đảng. Bản cương lĩnh 25 điểm công bố tại Munich hồi tháng hai năm 1920 đòi quốc hữu hóa các công ty đã hợp thành trust (điểm 13), đòi chia lời của các đại xí nghiệp cho thợ thuyền (điểm 14), đòi bãi bỏ mọi lợi tức không do lao động mà có (điểm 11), đòi trưng thu ruộng đất cho việc công ích mà khỏi bồi thường (điểm 17). Ai đọc bản ấy mà chưa biết xuất xứ, hẳn tưởng đó là văn kiện của một đảng tả phái.

Bên kia Đại tây dương, DSA cũng tự xưng là xã hội chủ nghĩa, và cương lĩnh của họ cũng đòi đặt các ngành then yếu như năng lượng, y tế, ngân hàng dưới quyền sở hữu công cộng, đòi đánh thuế thật nặng vào giới đại phú, đòi lấy của “một phần trăm” ở trên đem chia lại cho “chín mươi chín phần trăm” ở dưới. Danh từ khác, cách nói khác, mà cái lõi kinh tế thì cùng một hướng: nhà nước nắm lấy các lợi khí sản xuất chánh yếu, còn kẻ giàu thì phải nhả ra.

Hitler quả có mượn chữ “xã hội” để dụ thợ thuyền, nhưng trong đảng ông có cả một cánh tin thật vào chương trình kinh tế ấy. Đó là cánh Strasser, gồm hai anh em Gregor và Otto Strasser, cùng phần lớn đội xung phong SA của Röhm. Cánh nầy mạnh tới nỗi Hitler phải ra tay thanh trừng trong 1 đêm năm 1934. Nghĩa là trong lòng Quốc xã đảng có hẳn một dòng xã hội chủ nghĩa thực thụ, cho tới khi bị cắt đứt bằng súng. Về phần DSA thì khỏi phải bàn, họ nói thẳng họ là gì.

Đức Quốc xã đảng lớn lên trong cảnh nước Đức bại trận, lạm phát năm 1923 làm một ổ bánh mì giá hàng tỷ mã khắc, rồi cuộc đại khủng hoảng 1929 đẩy sáu triệu người ra lề đường. Giữa cảnh ấy, Hitler và Goebbels chĩa mũi dùi vào “bọn tài phiệt quốc tế”, vào ngân hàng, vào thị trường chứng khoán, vào cái mà họ gọi là tư bản trục lợi (raffendes Kapital) để đối lập với tư bản sáng tạo (schaffendes Kapital) của người Đức chơn chánh. Kẻ thù bao giờ cũng là một nhúm người ngồi trên tiền, ở đâu đó xa xôi, giựt dây mọi khổ đau của dân lành.

DSA lập ra từ năm 1982, nhưng chỉ thật sự phình lớn sau cuộc khủng hoảng tài chánh 2008 và nhứt là sau cuộc tranh cử của Nghị sĩ Bernie Sanders năm 2016. Số hội viên từ dăm ba ngàn vọt lên trên 90 ngàn chỉ trong mấy năm. Kẻ thù mà họ chỉ mặt đặt tên cũng là Wall Street, là “bọn tỷ phú”, là các ngân hàng đã được chánh phủ cứu trong lúc dân thường mất nhà. Cái lối rao giảng “đám đông lương thiện bị một nhúm kẻ giàu bóc lột” là món quen thuộc của mọi phong trào quần chúng xưa nay, và cả hai đảng đều nấu món ấy rất khéo.

Cùng chọn con đường “hợp pháp” để chui vào bộ máy
Sau vụ bạo động thất bại ở Munich cuối năm 1923, Hitler ngồi tù và rút ra một bài học: muốn lấy chánh quyền thì đừng dùng súng, hãy dùng lá phiếu. Từ 1925 trở đi, Quốc xã đảng theo cái mà sử gia gọi là sách lược hợp pháp (Legalitätstaktik): ra tranh cử, vào Quốc hội, chiếm từng ghế, từng hội đồng thành phố, từng chức vụ, cho tới khi bộ máy Cộng hòa Weimar rỗng ruột từ bên trong. Năm 1928 đảng ấy chỉ có 12 ghế trong Reichstag. Năm 1930 lên 107. Năm 1932 lên 230. Đứng trước tòa án Leipzig năm 1930, Hitler thề rằng đảng ông chỉ dùng phương tiện hợp hiến. 3 năm sau ông làm Thủ tướng.

DSA cũng chẳng lập đảng riêng. Họ đưa người của mình ra ứng cử dưới danh nghĩa Đảng Dân chủ, chiếm lấy các ghế trong Quốc hội, trong nghị viện tiểu bang, trong hội đồng thành phố. Chánh trị học gọi lối nầy là nhập cuộc (entryism). Mục tiêu họ không hề giấu: giữ nguyên cái vỏ Đảng Dân chủ, còn ruột thì đổi màu dần.
Hãy xem bảng danh sách. Tại Quốc hội Hoa thịnh đốn đã có Dân biểu Alexandria Ocasio-Cortez ở Nữu Ước, Rashida Tlaib ở Michigan, Greg Casar ở Texas, thảy đều là hội viên DSA. Cuối năm 2025, Zohran Mamdani, cũng hội viên DSA, đắc cử thị trưởng Nữu Ước, thành phố 8 triệu dân và là trung tâm tài chánh của cả thế giới tư bản. Rồi tới mùa bầu cử sơ bộ 2026, làn sóng dâng cao.
Tại Nữu Ước, Claire Valdez hạ chủ tịch quận Brooklyn để lấy ghế Dân biểu địa hạt 7, Darializa Avila Chevalier hạ Dân biểu Adriano Espaillat, chủ tịch khối dân biểu gốc Tây ban nha, tại địa hạt 13, chưa kể 6,7 ghế nghị viện tiểu bang cũng về tay người của DSA trong cùng một đêm, và thị trưởng Mamdani đích thân đứng ra vận động cho từng người. Con số ước tính sẽ lên trên 15 đảng viên DSA đắc cử vào cơ quan lập pháp tiểu bang Nữu Ước sau mùa bầu cử năm nay.

Tại Colorado, Melat Kiros mới 29 tuổi hất Diana DeGette đã ngồi ghế 30 năm. Tại Philadelphia, Chris Rabb thắng đề cử địa hạt 3. Tại Wisconsin, Francesca Hong suýt đoạt được sự đề cử làm thống đốc. Tại Michigan, bác sĩ Abdul El-Sayed, được Sanders, Ocasio-Cortez và cả nghiệp đoàn xe hơi UAW chống lưng, thắng đề cử Thượng nghị sĩ của Đảng Dân chủ hồi đầu tháng 8, bất chấp trên 60 triệu Mỹ kim đổ ra để chận ông. Tính chung, trong số 150 ứng cử viên mà DSA đỡ đầu năm nay, 35 người đã qua vòng sơ bộ tính tới cuối tháng 6, phần đông trong các địa hạt mà hễ thắng sơ bộ là coi như thắng luôn.
Con số ấy đem so với cả nước Mỹ còn nhỏ. 12 ghế Reichstag năm 1928 cũng nhỏ. Cái đáng để ý là chiều hướng, và cái cách đi: kiên nhẫn, từng ghế một, từ hội đồng thành phố lên nghị viện tiểu bang, từ nghị viện tiểu bang lên Quốc hội, nhắm vào những địa hạt mà đối thủ già cỗi và cử tri chán ngán, y hệt cái cách Quốc xã đã đi trong các năm 1928 tới 1932.

Cùng đưa phong trào ra đường phố và vào tuổi trẻ
Quốc xã đảng không chỉ là một đảng đi bỏ phiếu. Nó có đội xung phong SA áo nâu, có Đoàn Thanh niên Hitler, có tổ chức phụ nữ, có nghiệp đoàn riêng. Đường phố Bá linh, Hamburg những năm 1930 tới 1932 đầy những cuộc diễn hành, những trận ẩu đả với phe cộng sản, những vụ chiếm hội trường, quấy rối các buổi họp của đối phương. Đảng sống bằng không khí phong trào, hễ đứng yên là chết.

DSA cũng vậy. Họ có Young Democratic Socialists of America trong các đại học, có các chi bộ (chapter) ở mỗi thành phố, và họ tin vào “hành động trực tiếp”: biểu tình, chiếm đóng, phong tỏa, đình công, phá rối các buổi nói chuyện của người khác ý kiến. Ngôn ngữ của họ là ngôn ngữ đấu tranh hơn là thương nghị. Ai từng đọc báo chí Weimar mà nay đọc các bản tuyên bố của DSA sẽ nhận ra cái giọng quen: nghị trường là bất lực, phải ép nó bằng sức nặng của quần chúng ngoài đường.
Cô Kiros ở Colorado, trước khi ra tranh cử, từng nói rằng chánh sách ngoại giao Hoa Kỳ đã làm cho vụ 11 tháng 9 thành “không tránh khỏi”. Bác sĩ El-Sayed đòi giải tán sở di trú ICE. Đó là giọng của người muốn đập bỏ bộ máy chớ chẳng phải sửa chữa nó.

Cùng chọn một dân tộc làm bung xung
Chủ nghĩa Quốc xã lấy sự thù ghét người Do thái làm trụ cột. DSA không đi tới mức ấy, và trong hàng ngũ họ có không ít người gốc Do thái. Nhưng từ năm 2017 DSA chánh thức ủng hộ phong trào tẩy chay Do thái quốc (BDS), và sau biến cố tháng mười năm 2023 nhiều chi bộ DSA đã ra những tuyên bố mà chính giới Dân chủ ôn hòa phải lên tiếng phản đối.
Bà Tlaib bị Hạ viện khiển trách năm 2023 vì những lời lẽ về Do thái quốc. Cuộc tranh cử của El-Sayed ở Michigan và của Avila Chevalier ở Nữu Ước đều biến thành cuộc đọ sức trực diện với các tổ chức thân Do thái quốc, và phe DSA đã thắng trong cả hai. Cái lối coi một quốc gia và một cộng đồng là hiện thân của mọi tội lỗi của tư bản và đế quốc, dù xuất phát từ động cơ nào, cũng dễ trượt xuống một cái dốc mà lịch sử Đức đã cho ta thấy điểm cuối.

Cùng một thứ mỹ thuật tuyên truyền
Sau hết, xin nói tới hai tấm hình. Huy hiệu Quốc xã đặt một biểu tượng đen giữa vòng lá sồi trên nền đỏ. Huy hiệu DSA đặt một bông hồng và cái bắt tay trên nền đỏ. Nền đỏ ấy chung một gốc: đó là màu của phong trào thợ thuyền Âu châu thế kỷ trước, mà Hitler cố tình mượn lại. Hitler viết rõ trong Mein Kampf rằng ông chọn màu đỏ cốt để giựt lấy cảm tình của thợ thuyền khỏi tay phe Mác xít. Cả hai huy hiệu đều dùng lối vẽ đơn giản, đối xứng, một hình lớn nằm chính giữa, dễ in lên cờ, lên băng tay, lên tường. Đó là thứ mỹ thuật sanh ra ngoài đường phố, cốt cho đám đông nhận ra từ xa, chớ chẳng phải để treo trong phòng khách.

Lịch sử dạy rằng những phong trào tự nhận là của quần chúng, thù ghét kẻ giàu, khinh thường nghị trường, đưa tuổi trẻ ra đường, và chọn sẵn một nhóm người làm bung xung, thì dù khởi đi từ tả hay từ hữu, cũng thường đi tới một chỗ giống nhau. Năm 1928 người Đức cũng cười 12 ghế Reichstag của Hitler. Tấm gương Weimar còn đó.
Người Việt chúng ta, hơn ai hết, đã trả giá quá đắt cho mấy chữ “xã hội” viết trên cờ, thiết tưởng không cần ai nhắc thêm.

Vô Danh

https://www.facebook.com/vo.danh ngày 4/9/2026

https://nguoivietboston.com/?p=49305

Đem nợ lên mây

Bàn về cái thuật trị nợ của Tổng thống Trump

Thưa quý độc giả, có một chuyện mà bất cứ ai chịu khó ngó vô sổ sách của Hoa Thịnh Đốn cũng phải lấy làm lạ. Quốc trái Hoa Kỳ nay đã lên tới trên dưới 40 ngàn tỷ Mỹ kim, và cứ chừng trăm ngày lại chồng thêm một ngàn tỷ nữa. Riêng tiền lời phải trả mỗi năm đã vượt ngưỡng một ngàn tỷ, nhiều hơn cả ngân sách quốc phòng, ngang ngửa với khoản Medicare lo thuốc men cho người già. Trung Cộng, một thời là chủ nợ ngoại quốc lớn nhứt, cứ lặng lẽ bán ra hết trăm tỷ này tới trăm tỷ khác; Nhựt Bổn cũng bán bớt; phần công khố phiếu nằm trong tay ngoại quốc, hồi nào chiếm tới 34%, nay chỉ còn 23%. Cứ theo sách vở kinh tế mà luận thì một con nợ như vậy đáng lẽ đã phải quỳ gối từ lâu.
Song le, nước Mỹ vẫn đi làm, đi chợ, đi nghỉ hè như thường. Chợ chứng khoán Nữu Ước vẫn đông. Đồng bạc xanh vẫn là thứ tiền mà từ bà bán rau ở Á Căn Đình cho tới ông chủ hãng dệt ở Thổ Nhĩ Kỳ đều muốn cất vô tủ.

Tại sao vậy?
Từ ngót một thế kỷ nay Hoa Kỳ vẫn có một lệ trả nợ riêng, đã đem ra dùng ít nhứt ba lần; và lần thứ tư này, dưới tay Tổng thống Trump, cái lệ ấy được đem ra dùng lại với một khí cụ mới toanh, mà người trông thấy trước tiên lại là một đối thủ của Hoa Kỳ ở tận Mạc Tư Khoa.

Năm 1933, giữa cơn khủng hoảng, Tổng thống Roosevelt ký sắc lịnh số 6102 buộc dân chúng đem vàng nộp cho ngân khố theo giá $20.67 Mỹ kim mỗi ounce. Chưa đầy 1 năm sau, chánh phủ định lại giá vàng thành $35 Mỹ kim. Ai đã nộp vàng thì bị mua rẻ; ai còn giữ đồng bạc thì thấy, tính theo vàng, đồng bạc của mình mất đi chừng 4 phần 10 giá trị. Món nợ của chánh phủ, tính bằng vàng, cũng nhẹ đi chừng ấy. Đó là một cuộc phá giá bằng sắc lịnh, có ký tên đóng dấu hẳn hoi.

Năm 1971, Tổng thống Nixon lên đài truyền hình đóng cửa sổ vàng, từ nay ngoại quốc cầm Mỹ kim tới đòi đổi vàng sẽ không được đổi nữa. Lời hứa ở Bretton Woods hồi 1944, $35 Mỹ kim đổi được một ounce vàng, thế là chấm dứt bằng một bài diễn văn tối Chúa nhựt. Từ bữa đó tới nay đồng Mỹ kim đã mất ngót 9 phần 10 sức mua. Người ta quen gọi đó là lạm phát; đứng về phía chủ nợ mà nhìn thì đó là một cuộc phá giá kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Từ 2008 trở đi, Hoa Kỳ đem lệ ấy ra dùng lần thứ ba, ôn hòa hơn, dưới cái tên hoa mỹ là nới lỏng định lượng. Nói cho dễ hiểu là in bạc. Chỉ tính từ 2020 tới 2025, khối tiền tệ của Hoa Kỳ từ 15 ngàn tỷ nở ra thành 22 ngàn tỷ, thêm chừng 40%. Giá xăng, giá nhà lên phân nửa; giá thực phẩm lên 30%. Con số nợ trên giấy vẫn là bấy nhiêu, nhưng đồng bạc dùng để trả nợ đã mỏng đi ngần ấy. Chánh phủ chỉ việc cho máy in chạy, khỏi phải điều đình với chủ nợ nào.

Ba lần, ba khí cụ, mà lối đi thì chỉ có một. Vả chăng sử gia còn nhận ra một nét chung nữa, tế nhị hơn: chưa lần nào Hoa Thịnh Đốn ra tay mà không sửa soạn trước. Roosevelt có Quốc hội thông qua đạo luật ngân hàng khẩn cấp rồi mới thu vàng. Nixon họp kín các cố vấn ở Camp David trọn một cuối tuần rồi mới lên đài. Bộ máy được dựng lên trong lúc thiên hạ mải ngó chỗ khác, rồi mới bấm nút.

Thế thì sao không cứ in bạc tiếp như mười mấy năm qua cho xong chuyện? Bởi lẽ khí cụ ấy đã tới hồi cùn.
Phá giá bằng lạm phát trong nước có một cái giá chánh trị mà không tổng thống nào chịu nổi lâu. Dân đi chợ thấy giá thịt, đổ xăng thấy giá xăng; báo chí đăng chỉ số giá cả mỗi tháng; cử tri nổi giận rồi bỏ phiếu đuổi người cầm quyền đi. Cái đau dồn hết vô trong nước, nên chánh phủ chỉ dám phá giá tới một mức nào đó mà thôi.
Bấy lâu nay Hoa Kỳ né được phần nào cái đau ấy nhờ Mỹ kim là đồng tiền dự trữ của thiên hạ: mỗi lần Hoa Thịnh Đốn in bạc thì cả thế giới cầm Mỹ kim đều chia nhau chịu thiệt, người Mỹ chỉ gánh một phần. Nhưng phép mầu ấy đang yếu dần. Các ngân hàng trung ương ngoại quốc đã coi kỹ cuốn sổ 1971, đã ngó thấy máy in chạy hồi 2008, và họ thuộc bài rồi. Họ không mua nữa, có kẻ còn bán ra. Mà hễ thiếu người mua công khố phiếu thì lãi suất phải nhích lên, tiền lời phải trả lại càng nặng, và cái vòng lẩn quẩn ấy là thứ có thể làm sụm cả một quốc gia.

Bài toán đặt ra cho bất cứ ai ngồi vô Tòa Bạch Ốc năm 2025 bèn thành ra rất rõ: phải tìm cho ra một nguồn cầu mới cho công khố phiếu, không lệ thuộc vào Bắc Kinh hay Đông Kinh; và phải tìm cho ra một cách phá giá mà cái đau không dồn hết lên đầu cử tri Mỹ. Ai giải được bài toán hai vế ấy mới đáng gọi là người biết chơi cờ.

Nước cờ của ông Trump
Ngày 18 tháng 7 năm 2025, Tổng thống Trump ký ban hành đạo luật mang cái tên đầy ẩn ý là GENIUS. Bề ngoài, đạo luật này chỉ đặt ra khuôn khổ pháp lý cho một thứ tiền mã hóa gọi là stablecoin, tức đồng tiền ổn định, mỗi đồng ăn đúng một Mỹ kim. Điều khoản cốt yếu thì giản dị vô cùng: ai phát hành thứ tiền ấy phải giữ dự trữ một đổi một bằng Mỹ kim hoặc bằng công khố phiếu ngắn hạn của chánh phủ Hoa Kỳ. Có người giao cho hãng Tether một Mỹ kim, Tether phải đi mua công khố phiếu. Có người giao cho hãng Circle một Mỹ kim, Circle cũng vậy. Bắt buộc, và ghi thẳng vô luật.

Tính tới giữa năm 2025, Tether đã cầm trong tay chừng 127 tỷ Mỹ kim công khố phiếu, Circle chừng 55 tỷ; gộp lại, hai hãng tư ấy đứng hàng thứ 18 trong sổ chủ nợ của Hoa Kỳ, trên cả Đức quốc, trên cả Đại Hàn. Ngân hàng Citi tiên đoán tới năm 2030 các hãng phát hành stablecoin có thể cầm nhiều công khố phiếu hơn bất cứ quốc gia ngoại quốc nào; kịch bản lạc quan của họ tính ra thị trường này lên tới 3700 tỷ, con số mà chính Bộ trưởng Ngân khố Scott Bessent cũng đã đem ra nhắc tới trước Quốc hội. Mà thiệt ra đà tăng còn nhanh hơn dự tính: chỉ riêng năm 2025 khối stablecoin đã phình thêm trên 40%.

Bây giờ hãy coi ai là người bỏ tiền vô đó. Anh thợ ở Á Căn Đình chán đồng peso mất giá, đem lương mua USDT: anh vừa trở thành chủ nợ của chánh phủ Hoa Kỳ mà không hay. Ông chủ hãng ở Thổ Nhĩ Kỳ né đồng lira, thanh toán bằng USDC: ông cũng vừa cho Hoa Thịnh Đốn vay. Hàng trăm triệu người rải khắp năm châu, mỗi người một chút, đang bù vô chỗ trống mà Bắc Kinh và Đông Kinh bỏ lại. Kiến tha lâu cũng đầy tổ. Cái nguồn cầu mới cho công khố phiếu, không lệ thuộc vào một ngân hàng trung ương ngoại quốc nào, thế là đã có.

Đạo luật GENIUS cấm hãng phát hành trả tiền lời cho người cầm đồng tiền ấy. Nghĩa là anh thợ ở Á Căn Đình cho ngân khố Hoa Kỳ vay với lãi suất bằng không, còn phần lời bốn năm phần trăm thì hãng phát hành hưởng. Từ thuở có tiền giấy tới nay chưa có chủ nợ nào tự nguyện cho vay không lấy lời như vậy, mà lại còn cám ơn.

Mấy năm nay ngân khố Hoa Kỳ xoay qua vay ngắn hạn nhiều hơn, mà stablecoin thì chỉ được phép mua công khố phiếu ngắn hạn. Hai đầu vừa khít với nhau như đã đo sẵn.

Đó mới là vế thứ nhứt của bài toán. Vế thứ hai mới là chỗ khiến người ta phải ngả nón trước sự thiên tài của TT Trump.
Khi Hoa Kỳ phá giá đồng bạc theo lối cũ, mọi việc diễn ra ngay trong lòng hệ thống ngân hàng, ai cũng thấy: bảng kết toán của Ngân hàng Dự trữ Liên bang công bố hằng tuần, khối tiền tệ đếm được, và dân chúng biết chỉ tay vô ai mà mắng. Với stablecoin thì khác hẳn. Tether là hãng tư. Circle là hãng tư. Mai kia Apple, Meta hay bất cứ nhà băng nào cũng phát hành được.
Bề ngoài đó là sáng kiến của tư nhân, là chuyện kỹ thuật tân tiến. Chẳng ai đứng giữa Quốc hội chất vấn hãng Tether về chuyện lạm phát cả. Cho nên khi cuộc phá giá tới, cái đau được rải đều lên hàng trăm triệu người cầm stablecoin từ Buenos Aires tới Istanbul, và người Mỹ chỉ lãnh một phần như bao kẻ khác.
Chưa hết. Chủ nợ là ngân hàng trung ương ngoại quốc thì họ bàn với nhau được, bán ra được như Trung Cộng đang làm. Chủ nợ là hàng trăm triệu người lẻ tẻ, mà đồng tiền ấy lại ăn sâu vô cách họ lãnh lương, mua bán, gởi tiền về quê, thì có muốn cũng chẳng thể nào rủ nhau bỏ đi cùng một lượt. Nợ của Hoa Kỳ, nói theo kiểu một cố vấn của Điện Cẩm Linh, thế là đã được đem lên mây. Nói theo kiểu Tàu thì đó là kế ve sầu thoát xác.

Còn một chi tiết nhỏ mà được cho là tuyệt nhứt trong cả nước cờ. Ngay tháng đầu tiên trở lại Tòa Bạch Ốc, ông Trump ký sắc lịnh cấm chánh phủ liên bang phát hành tiền kỹ thuật số của riêng mình, đồng thời khuyến khích tư nhân phát hành stablecoin bảo đảm bằng Mỹ kim. Hễ chánh phủ tự in tiền số thì thiên hạ sẽ dòm vô Ngân hàng Dự trữ Liên bang mà lo. Để cho tư nhân làm thì ai nấy lại thấy đó là thị trường tự do. Cùng một dòng Mỹ kim chảy vô công khố phiếu, mà danh chánh ngôn thuận khác nhau một trời một vực.

Tháng 9 năm 2025, tại Diễn đàn Kinh tế Đông phương họp ở Hải Sâm Uy (Vladivostok) ông Anton Kobyakov, cố vấn thân cận của ông Putin từ hơn mười năm nay, nói rằng Hoa Kỳ đang sửa soạn đem cả món nợ khổng lồ của mình vô đám mây tiền mã hóa, rồi tới lúc thuận tiện sẽ làm một cuộc tái lập hệ thống, để thiên hạ ôm phần thiệt. Báo chí Tây phương nghe qua rồi bỏ, coi như một lời nói xấu đối phương của Mạc Tư Khoa.

Kẻ địch thường đọc mưu kế của ta kỹ hơn bằng hữu. Kobyakov nói gần đúng, nhưng nói bằng giọng của người bị đe dọa. Đứng về phía Hoa Kỳ mà xét thì điều ông ấy tố cáo chính là điều một quốc gia mắc nợ bốn chục ngàn tỷ phải làm nếu muốn tồn tại: biến những người dùng đồng tiền của mình thành những người cho mình vay, rồi để cái giá của việc trả nợ được chia đều cho cả một thế giới đã hưởng lợi từ đồng tiền ấy suốt tám chục năm.
Vả chăng Hoa Kỳ đã có tiền lệ về chuyện phá giá bằng thỏa ước. Năm 1985, tại khách sạn Plaza ở Nữu Ước, Hoa Kỳ cùng Nhựt, Tây Đức, Pháp và Anh ký kết cùng nhau hạ giá Mỹ kim; hai năm sau đồng bạc xanh sụt hàng mấy chục phần trăm so với đồng yen và đồng mark. Trong hàng ngũ cố vấn của ông Trump, một bản khảo luận của Stephen Miran, người về sau làm Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế, đã công khai bàn tới một thỏa ước mới theo lối ấy, mà giới tài chánh gọi đùa là thỏa ước Mar-a-Lago.
Chỗ khác biệt là lần này Hoa Kỳ khỏi cần bốn chữ ký của bốn cường quốc nữa. Họ chỉ cần thiên hạ xài tiền của họ. Một khi stablecoin đã len vô từng cái điện thoại, từng tiệm tạp hóa, thì cuộc phá giá có thể diễn ra bằng lạm phát êm ả của đồng bạc gốc, hoặc bằng cách định lại tỷ lệ bảo đảm, hoặc cả hai; đằng nào gánh nợ cũng nhẹ đi mà chẳng một tiếng vỡ nợ nào phải thốt ra.

Xin nói ngay để khỏi hiểu lầm: con số nợ trên giấy của Hoa Kỳ chưa hề giảm, mà còn tăng. Nhưng từ thời Roosevelt tới nay chưa có tổng thống Hoa Kỳ nào giảm nợ bằng cách trả nợ cả. Cái tài của họ, nếu có, nằm ở chỗ làm cho món nợ ấy dễ mang hơn, rẻ hơn, và kiếm được người chịu ôm nó thay mình. Đem tiêu chuẩn ấy mà xét thì ba lần trước Hoa Thịnh Đốn đều ra tay bằng cách bẻ gãy một lời hứa: Roosevelt bẻ lời hứa với dân giữ vàng, Nixon bẻ lời hứa với ngoại quốc giữ Mỹ kim, thời 2008 thì bẻ lời hứa với người gởi tiết kiệm. Mỗi lần bẻ là một lần thiên hạ ghi sổ, và tới nay sổ ấy đã dài tới nỗi chẳng ai còn muốn cho Hoa Kỳ vay.

Ông Trump đi một nước khác hẳn. Ông không tịch thu gì, không đóng cửa sổ nào, không ký thỏa ước nào. Ông ban hành một đạo luật mà giới tiền mã hóa hoan hô là tự do, nhà băng hoan hô là cơ hội, người nghèo ở xứ lạm phát hoan hô là cứu tinh; và cả ba hạng người ấy, trong lúc hoan hô, đều đang xếp hàng mua công khố phiếu giùm cho ngân khố Hoa Kỳ. Muốn tìm một nước cờ vừa giải được nguồn cầu, vừa rải được cái đau ra ngoài biên giới, vừa khỏi mang tiếng phá giá, mà lại được chính người chịu thiệt vỗ tay, thì trong trọn một thế kỷ sổ sách của Hoa Kỳ chưa từng có.

Roosevelt phải đem tù tội ra dọa, Nixon phải lên đài đọc diễn văn, ông Trump chỉ cần một đạo luật mà người ta đọc tên lên còn thấy vui tai. Nếu chữ thiên tài trong chánh trị có nghĩa là làm được việc khó nhứt bằng cái cách trông nhẹ nhàng nhứt, thì chữ ấy đặt vô đây không phải là quá lời.

Vô Danh

https://www.facebook.com/vo.danh

Đăng ngày 27 tháng 09.2026