Từ thuở ban sơ, khi xã hội được kết tập lại với nhau, yêu cầu về tổ chức và điều hành đã trở thành như một sự kiện hiển nhiên. Điều này không phải đúng với con người mà nhiều khi còn đúng cả với những loài vật, những loài vật sống thành quần thể, thành bầy đàn. Tính cách đó người ta nhận thấy phổ biến nhất như ở loài ong, loài kiến, loài mối, loài khỉ vượn, loài chim thiên di, loài đại móng guốc cùng di chuyển thành bầy … nói chung là có rất nhiều, theo bản năng đàn bầy, hoặc được tổ chức tinh vi, hoặc chỉ hành vi mù quáng theo mỗi con đầu đàn. Tất cả mọi điều đó xảy ra là vì nhu cầu trật tự, nhu cầu ổn định và thống nhất đàn bầy, đó cũng chính là nhu cầu tồn tại.

Nhưng mọi giống vật đều là loài lý trí thấp, chúng phần lớn sống chỉ dựa trên bản năng tự nhiên, chúng cũng không sử dụng sức mạnh nào khác ngoài sức mạnh chung của bầy đàn và sức mạnh thân xác của từng cá thể, tức các yếu tố cơ bản tạo thành sức mạnh đàn bầy. Điều này đối với con người lại hoàn toàn khác. Quần thể xã hội con người là quần thể có trình độ phát triển và tiến hóa cao, tức mỗi cá nhân đều có lý trí, có tình cảm, cảm xúc phong phú và cao quý rất nhiều hơn loài vật, có nghĩa con người biết nhận thức, và sự tổ chức trong xã hội con người không thuần túy bản năng mà còn là những sự tính toán có ý thức nơi mỗi cá nhân theo các nhu cầu, hoàn cảnh, điều kiện, tình huống riêng, hay vì nhằm lợi ích chung của toàn thể xã hội.

Như vậy, rõ ràng ngoài sức mạnh của lý trí, của tình cảm, của cảm xúc, ngoài sức mạnh cơ bắp của thân xác, con người còn có sức mạnh của các công cụ sát thương mà ngày nay được gọi chung là vũ khí, sức mạnh của sự tổ chức xã hội mà ngày nay vẫn được hiểu là các chế định hay luật pháp xã hội, mà nói chung lại là các quyền lực nhà nước. Đó đều là những diễn tiến hoàn toàn dễ hiểu của thực tế xã hội. Bởi khởi thủy của nó là các cách thức tổ chức, điều hành đơn giản nơi các bộ lạc, phát triển hơn đó là các hình thức của những xã hội phong kiến, cao hơn nữa là các xã hội quân chủ, và tiến bộ nhất ngày nay chính là các xã hội dân chủ, tự do hiện đại. Sự tiến triển của tính chất quyền lực chung như vậy rõ ràng phụ thuộc vào sự phát triển của toàn xã hội và mỗi cá nhân con người về tất cả mọi mặt, tinh thần, vật chất, ý thức, cũng như bản thân phát triển chung của toàn thể cộng đồng.

Ngày xưa, vua hay hoàng đế thường là các bậc võ biền khởi nghiệp. Đó là những cá nhân có sức mạnh, tài năng bản thân riêng do trời phú, và với tài trí xuất chúng riêng đó, kết hợp với sức mạnh của những người đi theo phò tá, giúp đỡ mình, kết hợp với hoàn cảnh xã hội nhiễu nhương trở thành có nhu cầu đòi hỏi về ổn định cần thiết và sự trật tự chính đáng, thế là một triều đại được lập nên, và thường thường người đứng đầu như thế là một đấng quân vương. Ý nghĩa của người lập nên triều đại đầu tiên, thông thường vẫn là sự lợi ích chung cho toàn xã hội. Giống như Đinh Bộ Lĩnh đã từng đánh dẹp, thống nhất tình trạng cát cứ của các sứ quân và lập nên nhà Đinh. Đó cũng là tình trạng phổ biến chung trên toàn thế giới, cho dầu đó là các Đế chế hùng mạnh như La mã hay Mông cổ … là tùy theo hoàn cảnh lịch sử và điều kiện riêng của các dân tộc, các nước.

Thế nhưng nói chung lại, “vua” hay “hoàng đế” cũng chỉ là một người đứng đầu cả một cõi. Dưới tay họ là bộ máy triều đình, gồm mọi loại quan lại giúp việc, kể cả các bộ hạ, tay chân thân tín nhất, và cuối cùng là bộ máy hành chánh rộng lớn, hoạt động quản lý toàn xã hội, tức cai trị toàn dân. Cho nên gọi đó là bộ máy thiết yếu của trật tự xã hội, là công cụ quản lý chung của toàn xã hội, hay bộ máy chuyên chính của một triều đại gì đó cũng được, đó là tùy theo mức độ tốt đẹp hay không tốt đẹp của ý nghĩa xã hội trong từng triều đại đó. Nhưng nói chung lại, bởi xã hội con người là xã hội có lý trí, nên mỗi triều đại đều phải dựa vào một chủ trương chung nào đó, dựa trên cơ sở lý thuyết có tính lý tưởng nào đó như thần quyền, vua thay Trời trị dân, giáo quyền, vua là người lãnh nhiệm ý chí của Chúa, của Thượng đế v.v… và v.v… Và khi toàn thể xã hội thấy được lý do của các sứ mệnh đó chấm dứt, vua cũng hết quyền, quyền được chuyển giao cho người khác nắm được chân lý hơn, hay triều đại đó bị lật nhào để thay bằng triều đại khác hợp lòng dân, hợp với lợi ích chung của xã hội và mọi người hơn. Đó là lý do mà nhà tư tưởng chính trị vĩ đại ngày xưa là Mạnh tử có nói nước chỡ thuyền mà cũng chính nước làm lật thuyền là vậy.

Bởi trong phần lớn mỗi con người đều có những thứ bản năng hạ đẳng, nên thông thường chúng chỉ cần có các dịp tốt là dễ bùng ra. Chẳng hạn, trong các thời buổi nhiễu nhương thì trật tự xã hội hổn loạn, giặc cướp hoành hành. Khi một chính quyền mới tan rã, sụp đổ, chưa thay thế được cái mới, tình trạng lộn xộn trong trật tự xã hội có thể vẫn diễn ra. Đặc biệt trong các tình trạng bạo loạn, bạo hành nhất thời trong xã hội, hay tình trạng chiến tranh lộn xộn xảy ra, rất thường xảy ra nạn hôi của, cướp giật, trấn lột nhau về nhiều mặt v.v… Hay trong thời quân chủ ngày xưa, khi nhà vua sáng lập triều đại qua đời, tất nhiên ngôi báu chỉ truyền lại cho con, cho cháu, có khi cho người trong hoàng tộc. Đó là lẽ đương nhiên, bởi vì trình độ phát triển của xã hội khi đó về mọi mặt cũng chỉ đạt đến mức như thế. Nhưng oái ăm nhất, có khi quyền lực lại rơi vào trong đám hoạn q uan, rơi vào tay một bạo chúa, hôn quân kế tiếp, hay có trường hợp về mặt hình thức được chuyển vào tay một trẻ con, hoặc thậm chí một tì thiếp nào đó của nhà vua quá cố, nói chung là quyền hành được chuyển sang cho đám cận thần, đầy tớ gần gủi nhất, hay cho chính dòng máu trực hệ của người làm vua.

Đó là chuyện ngày xưa, đã từng nhiều trăm năm hay cả nhiều ngàn năm qua rồi. Nhưng trong thời hiện đại, có khi những điều này vẫn hoàn toàn lặp lại. Ngày nay tuy trong thời hiện đại, nhưng không thiếu trường hợp quyền lực xã hội vẫn được chuyển lén lút, che giấu, ngầm ẩn, hay thậm chí công khai theo cách máu huyết hoặc cận thần như thế. Điều này ở nhiều nơi, nhiều chỗ từng xảy ra, ai cũng biết, chẳng cần nói tới làm gì. Song lộ liễu nhất mà toàn thế giới dè bỉu nhìn vào đó là quyền lực sắp được truyền kế đến ba đời ở Triều Tiên, từ đời ông vua cách mạng đầu tiên, tức ông nội, để sắp kết thúc vào đời thứ ba hay kéo dài nữa, ở ông cháu nội mới 27 tuổi đã được phong làm đại tướng dù chưa đi lính lấy một ngày để thụ nhận và duy trì quyền hành cách mạng từ gia đình mình truyền lại. Đấy tính oái ăm hay tính hai mặt của quyền lực xã hội là như thế. Có nghĩa nó như con dao hai lưỡi và rất dễ bị chiếm đoạt, bị nhân danh. Bản năng con người có rất nhiều khía cạnh và tham vọng cá nhân con người thật cũng vô hạn, nên mọi sự bám víu quyền lực một cách sai trái là điều không tránh khỏi khi quyền lực do các yếu tố lịch sử bị rơi vào trong tay một cá nhân con người. Ngày nay không chỉ cá nhân mà còn là tập thể, và để nắm vững quyền lực, người ta cũng có thể nhân danh đủ thứ.

Trong ý nghĩa đó, đúng ra quyền lực trong thời hiện đại không thể nào là kiểu chính trị mù quáng, niềm tin mù quáng, hay kể cả mọi sự lợi dụng ích kỷ, mù quáng, mà phải là quyền lực trên cơ sở khách quan, khoa học, trên cơ sở tự do dân chủ của toàn toàn dân(1). Nói khác đi, quyền lực của thời hiện đại phải chính là quyền lực do kết quả của phổ thông đầu phiếu, mà không thể chỉ theo kiểu cha truyền con nối, kiểu cận thần vươn lên, kiểu sống lâu lên lão, hoặc trên cơ sở giòng máu, cơ sở của lý thuyết ý thức hệ, hay chỉ thuần túy là cơ sở của những tập thể đã và đang cầm quyền nào đó. Mọi sự truyền thụ quyền lực xã hội như thế rõ ràng chỉ là sự tiếm đoạt, sự chiếm đoạt của chung làm của riêng. Bởi quyền lực xã hội là quyền lực của toàn xã hội, của tất cả mọi người, không thể của riêng ai, của cá nhân nào hay của nhóm cá nhân nào. Trong ý nghĩa như thế thì quyền đầu phiếu phổ thông để ủy quyền, để toàn dân giao quyền là cần thiết và chính đáng nhất. Không thể có loại quyền lực chỉ chuyền tay nhau như kiểu chơi bóng, thực tế đó là kiểu phản xã hội, phi đạo đức, thậm chí là phi pháp, bởi vì khi ấy luật pháp giống như chỉ do mỗi cá nhân hay nhóm cá nhân chi phối, tự đặt ra, mà không phải của toàn dân.

Điều này hoàn toàn minh bách, rõ ràng, khách quan và dễ hiểu. Bởi vì tất cả mọi con người sinh ra trên thế gian này khởi thủy đều tự do, dân chủ và bình đẳng. Thế thì để chọn một người tiêu biểu nhất đứng đầu xã hội, đứng đầu nhà nước, chỉ có thể là bầu cử tự do, là phổ thông đầu phiếu, mà không thể nào là sự bầu cử gián tiếp, chỉ do một số người nào đó hạn chế tuyển chọn hoặc công kênh nhau lên, bởi vì không bất kỳ một nhóm cá nhân nào trong xã hội lại tự mình được thay quyền toàn xã hội cho dầu bất kỳ lý do gì, kể cả những sự nhân danh không chính đáng. Trao quyền kiểu cục bộ, theo cách gián tiếp, không quả phổ thông đầu phiếu, bị khống chế bởi nhóm thiểu số, đó là tình trạng lạc hậu, tình trạng phản tự do, dân chủ cần thiết và chính đáng của xã hội, nói chung là phi lý, kể cả bất hợp pháp đối với người đứng đầu đất nước, là nguyên thủ quốc gia, mà không bất kỳ những nhà nước tiên tiến, hiện đại, dân chủ tự do nào trên toàn thế giới ngày nay còn bám vào hay thực hiện.

Cho nên, chỉ khi nào người đứng đầu đất nước được toàn thể dân bầu một cách trực tiếp, công khai, dân chủ, theo kiểu phổ thông đầu phiếu, khi ấy thật sự người đó mới cảm thấy có tinh thần trách nhiệm, mới tiêu biểu được tinh hoa và tài năng của toàn xã hội, mới có đủ khả năng, sức mạnh để lèo lái, phát triển, chỉ đạo được lợi ích chung của toàn xã hội, của dân tộc, quốc gia và đất nước. Bởi tâm lý, ý thức con người vẫn luôn luôn phần lớn có sự mang ơn. Giống như người nào trao mình vật gì, mình tức khắc chịu ơn và muốn trả ơn người đó. Sự trao quyền xã hội cũng vậy. Tuy là công quyền, tức quyền của toàn dân, của mọi người, nhưng được một người hay một nhóm người khác nào đó khác trao riêng cho một người, tất nhiên người đó sẽ phải mang ơn, và cũng nhằm có ý chan hòa chung cho những người đó. Vả chăng công quyền, hay quyền lực công cộng là quyền chung của toàn xã hội, quyền chung của mọi người, tại làm sao một cá nhân hay một tập thể nào lại lấy lý do gì, lấy nguyên cớ hoặc mục đích ra sao để được nắm riêng và được trao riêng cho các cá nhân hay cho những con người kế thừa nào đó. Đó hoàn toàn là sự phi lý, sự phản dân chủ, mà bất cứ người dân bình thường nào đều cũng có thể nhận thức và đánh giá ra được.

Do đó, chỉ khi nào có quyền đầu phiếu phổ thông thật sự để lựa chọn người đứng đầu nhà nước, đứng đầu chính phủ, đứng đầu quốc gia, khi đó người đứng đầu mới đúng là người tiêu biểu nhất, có tài cán nhất, phù hợp nhất, và đồng thời cũng có năng quyền và trách nhiệm nhất. Tất cả những điều đó chính là tiền đề cơ bản, hay điều kiện tất yếu để chính người đó lập thành chính phủ lành mạnh, hiệu quả, mang tính đại diện toàn dân và cũng tất yếu được toàn dân ủng hộ. Đó mới thật sự là chính phủ hay chính quyền của dân, do dân, vì dân, mà không phải chỉ là lời thiệu, hay một khẩu hiệu bề ngoài, không thực chất và hoàn toàn hình thức. Cho nên, người đứng đầu, dầu tên gọi thế nào, cũng sẽ chính là người đầu tiên lập nên chính phủ, thiết kế hệ thống công quyền hiệu quả, trong sạch, lành mạnh nhất trong thực tế. Bởi công quyền thật sự chỉ là quyền lực cần thiết, phù hợp, khách quan, hiệu lực và kết quả nhất cho xã hội trong từng lúc, từng hoàn cảnh, từng thời gian và từng thời đại, không có loại công quyền như kiểu thiết kế một lần, tiền chế chủ quan theo kiểu nào đó và chỉ có những người vì hoàn cảnh hay điều kiện nào đó đã tạo ra nó và cứ thường xuyên hay muôn đời ôm mãi.

Bởi thế, nếu công quyền là của toàn dân thì nền chính trị cũng phải là của toàn dân, guồng máy hành chánh, quản lý cũng phải là của toàn dân, mà đứng đầu là chính phủ của nó cũng phải là của toàn đân, đó mới thật sự là nền dân chủ chính đáng, thực chất thật sự. Ai cũng biết chính trị hoàn toàn khác với hành chánh. Hành chánh là bộ máy công quyền tính, nó là công cụ quản lý phổ biến toán xã hội, nó phải tồn tại khách quan, không hoàn toàn lệ thuộc vào chính trị. Guồng máy hành chánh như vậy phải là chuyên nghiệp, là khoa học, là hiệu quả, là khách quan, đó là yêu cầu chung, thực tế của toàn xã hội, không thể để cho quyền hành chính trị nhất thiết tác động hay can thiệp một cách phiến diện, tùy tiện hoặc méo mó vào. Đó là nguyên tắc hay nguyên lý chung mà loài người từ xưa đến nay, xã hội hay quốc gia nào cũng chấp nhận và đều tuân thủ như vậy. Có nghĩa hệ thống công quyền phát triển chung theo phát triển của toàn xã hội, nó không nhất thời bị uốn nắn, lạm dụng vì các quyền lực thường xuyên có thể đổi thay về mặt chính trị. Bởi thế, người đứng đầu quốc gia, tức tổng thống, chủ tịch hay thủ tướng cũng như hàng bộ trưởng có thể chuyển biến, thay đổi, nhưng guồng máy hành chánh công quyền trước sau vẫn như một, đó chỉ là nền trật tự khách quan, tất yếu, ổn định của một quốc gia, một xã hội. Cũng chính vì thế mà cái được gọi là lãnh đạo toàn diện, tức cai quản mọi người, mọi nơi, mọi chốn, từ thân xác đến ý thức, từ tổ chức bên ngoài đến ý nghĩ bên trong quả là phản dân chủ, phi nhân văn, bất hợp lý, vì nó không còn hiểu được có sự tách biệt giữa quyền dân sự và quyền chính trị, giữa xã hội và chính trị, giữa công quyền và ý thức cũng như chiều hướng chính trị nhất thời, hay nói chung lại đó chẳng qua là khái niệm toàn trị một cách sai trái, thậm chí phản xã hội.

Tất nhiên, thức tế xã hội luôn luôn tự hình thành nên những nhóm xã hội. Kể cả mỗi gia đình cũng có thể hiểu như một thứ nhóm xã hội cơ bản nhất. Cho nên những nhóm xã hội chính là những nhóm dư luận, nhóm ý kiến, nhóm trí tuệ, nhóm cảm xúc, hay đôi khi kể cả là những nhóm nghề nghiệp. Bởi vậy, dù được tổ chức lại hay không, dù có lồng vào nhau hay liên kết lại hay không, các nhóm xã hội bao giờ cũng là những thực tế có thật một cách tự nhiên và chuyển biến tùy theo mọi tình huống khách quan của xã hội. Chính đó là những nhóm tiêu biểu, nhóm đại diện, là các thành phần cơ bản hướng dẫn đầu phiếu phổ thông một cách rộng rãi, chính xác và dân chủ nhất mà không thể ai phủ nhận. Đấy ý nghĩa của chính trị thực tế là thế, tức là dư luận, là nguyện vọng chính đáng, hữu lý của toàn dân kết hợp lại qua các nhóm xã hội, mà không chỉ tùy thuộc duy nhất vào cá nhân hay một nhóm xã hội cứ mãi mãi tồn tại cứng nhắc, vĩnh viễn nào. Chính trị nói cho cùng chỉ là sự tổ chức, sự định hướng các nhu cầu thực tiển, cần thiết, phù hợp theo thực tế phát triển và tồn tại của từng xã hội, đất nước qua chuyển biến thời gian, mà không thể là công thức cứng nhắc, tiền chế, hay vũ đoán nào. Đó chính là ý nghĩa của chính trị gắn liền với giá trị và mục đích dân chủ, tự do đúng nghĩa và cần thiết của toàn xã hội. Cũng chính thế mà yêu cầu của người đứng đầu, người lãnh đạo đất nước, cũng phải là kết tinh của toàn những cái đó.

Trong tính cách như thế thì người đứng đầu xã hội, đứng đầu đất nước luôn mang ý nghĩa tiêu biểu, mang tính cống hiến, thậm chí hi sinh mọi hạnh phúc, quyền lợi cá nhân cho chính hạnh phúc của mọi người và quyền lợi chung của toàn xã hội. Đây là điều tự ý thức mà không cần ai dạy bảo, không cần ai khống chế. Bởi bất kỳ một người đứng đầu chính phủ, chính quyền, đứng đầu nhà nước nào mà còn lo cho quyền lợi riêng của bản thân mình, của gia đình, con cái, thân nhân mình, thực chất đều cơ bản là người bất xứng trong chính nghĩa vụ đã được giao, tức đã được toàn dân trao phó. Điều này trước hết là lương tâm, trách nhiệm của chính người đó quản lý, giám sát, kế đến là cơ quan công quyền độc lập có chức năng kiểm tra giám sát, và sau nữa là báo chí, dư luận, toàn dân, tức toàn thể mọi nhóm xã hội đều có quyền giám sát. Trong ý nghĩa trên dưới một lòng thống nhất như vậy, thật sự cũng làm sao có tham nhũng, hay tình trạng tham nhũng trong guồng máy công quyền cũng chỉ là những yếu tố đặc thù, những hiện tượng lén lút, những trường hợp cá biệt, làm gì có tình trạng phổ biến, công khai, bất trị như mọi người vẫn rất rõ và vẫn thường nói đến. Như vậy nói cho cùng, trong bất kỳ xã hội nào, chính cơ chế vận hành của nó là cái nền tảng và quyết định nhất. Nếu cơ chế đó là cơ chế tự do, dân chủ thực sự, người đứng đầu nhà nước của nó thật sự cũng là người tiêu biểu, từ đó cả chính phủ và nền công quyền cũng hoàn toàn tiêu biểu, xã hội đó đương nhiên cũng phải là xã hội lành mạnh và hiệu quả. Trong khi đó mọi điều ngược lại xảy ra, cũng chính là do bản thân của cơ chế xã hội đó thực chất không dân chủ, không tự do theo đúng nghĩa, và tất yếu những hệ quả đi theo của nó cũng chỉ là điều đương nhiên, không thể nào khác được.

Võ Hưng Thanh
Đà Lạt, một sáng mùa xuân năm Tân Mẹo
(16/02/2011)

(1) Xem thêm cùng tác giả :
Chủ nghĩa nhân văn (23/01/2011)
Thế nào là những chính phủ thông minh (08/02/2011)
Chính trị như một khoa học và chính trị như một phạm trù đạo đức (14/02/2011)
Rồi lịch sử vẫn cứ luôn trôi đi (15/02/2011).