Chính phủ là khuôn mặt hay bề mặt của một nhà nước. Nhà nước là cái bản thân cụ thể về mặt thiết chế của một xã hội, một dân tộc, một đất nước, qua những thời kỳ nào đó. Đây chính là những khung sườn mà không một cá thể thành viên nào vượt được ra ngoài nó. Bởi vì nó chính là chính quyền, là thực thể quản lý duy nhất, cũng có nghĩa là bản thân của luật pháp mà mọi cá nhân liên quan đều phải sống trong đó. Thế nên, ý nghĩa các chính phủ thông minh cũng là ý nghĩa hết sức cần thiết, quan trọng, thực tế, chỉ tiếc rằng thông thường rất ít khi người ta để ý đến. Điều đó có nghĩa phần lớn các chính phủ thường chỉ hoạt động như một bộ máy tổng quát, vô hình, xa lạ như thế nào đó đối với người dân. Ý nghĩa của người dân là làm việc, đóng thuế, chịu mọi sự quản lý, khống chế của nó, và nó giống như trái núi, còn người dân giống như con chuột, cứ chui vào chui ra ở dưới chân trái núi đó thôi.

Nhưng thực chất, chính phủ và chính quyền là gì nếu không phải đó cũng chỉ là tổ hợp của những cá nhân con người. Có nghĩa chất lượng của chính phủ hay chính quyền cũng chỉ là chất lượng của mọi cá nhân hợp thành nó mà không là gì khác. Nói cụ thể hơn, Chính phủ là cấp đại diện hay quản lý cao nhất, còn chính quyền là toàn thể bộ máy hành chánh hoạt động bao quát nhất, được kết cấu qua nhiều tầng nấc, mà ở đây là cấp chính phủ, cấp trung gian ở giữa, và cấp địa phương. Tất nhiên chính quyền là hệ thống tổ chức theo chiều dọc, mà thường khi cả chiều ngang, như các đơn vị quản lý hành chánh theo từng khu vực, theo từng đơn vị được phân chia nhỏ dần, mà cuối cùng là các làng xã. Điều này thì ai cũng biết, bởi vì tất cả mọi người đều phải đụng đến nó, bất cứ trong lãnh vực hay phương diện nào, điều đó càng cho thấy ý nghĩa của chính quyền và người dân quan trọng ra sao trong đời sống hàng ngày mà không bất kỳ ai tránh khỏi.

Tức có nghĩa đời sống luôn luôn có hai loại người, những người làm dân và những người làm quan. Những người làm dân là những người không có quyền lực, không ở trong bộ máy hành chánh, quyền hành, cho dù ở cấp nào. Những người “làm quan” là những người ngược lại. Họ vừa có lương ăn, tức được dân nuôi, lại vừa có quyền quản lý, điều hành mọi việc mà người dân phải tuân chịu, ít ra cũng trong những thời điểm cụ thể hay nhất định nào đó. Và tuy dầu người xưa có nói câu quan nhất thời, dân vạn đợi, nhưng đôi khi chính cái nhất thời cũng là cái mang ý nghĩa quan trọng hay quyết định nhất. Ý nghĩa đó là ý nghĩa tại sao có những người suốt đời chỉ làm dân, còn có những người khác hẩu như suốt đời chỉ làm quan, trừ một số khác còn lại, có khi là dơi, có khi là chuột, đó lại là một chuyện khác. Người suốt đời làm quan có khi đã được tập ấm ngay khi còn nhỏ, có khi nhờ quen biết, họ hàng, giây mơ rễ má, có khi một người làm quan cả họ được nhờ, có khi nhờ cốt lõi của giai cấp, có khi nhờ may mắn trong cuộc đời, nhờ hoàn cảnh và điều kiện lịch sử, có khi nhờ tài năng được hiểu theo nhiều nghĩa, hay chỉ đơn giản là nhờ thuộc loại con ông cháu cha, sẽ được làm quan suốt đời, lãnh lương suốt đời, cả việc được làm tư vấn khi về hưu, có nghĩa được mọi người dân và xã hội lo ăn cho suốt đời.

Đó là nói về mặt quan thuần túy. Còn nói về mặt dân cũng có những nét tương đồng không kém. Bởi vì bất kỳ người ‘làm quan’ nào thực sự cũng có nửa kia là người làm dân trong đó. Cho nên ông quan ngoài lương hướng, bổng lộc chính thức, thì ông dân kia có khi còn được nhận các khoản hối lộ, biếu xén nào đó mà thường khi rất tinh vi, khó kiểm soát, thông qua quyền lực của ông quan, để giúp ông dân kia một khi hết làm quan vẫn bảo đảm được cuộc đời giàu sang no đủ mọi mặt, an toàn, thuận lợi mọi mặt về sau này. Đó là những ông quan biết lo xa, cho dầu cấp nào cũng vậy, như là một thứ tâm lý chung khách quan, phổ biến, thông thường, mà rất ít người nào cưỡng lại được. Tức thực chất là những lợi điểm vô hình chung về nhiều mặt khác nhau, nó như các hệ lụy tất yếu về mặt các lợi điểm thế lực, quyền hành, rất ít ai không lợi dụng. Đặc biệt lợi dụng để cho vợ con, người thân thuộc làm ăn về các mặt kinh tế trong xã hội một cách công khai, chính đáng, nhưng vô cùng hiệu quả, nếu mặt ảnh hưởng càng cao, càng rộng, và đó là điều mà xã hội hầu luôn luôn có. Ngày nay ở nhiều nơi trên thế giới, người ta còn biết đến nạn rửa tiền, tức cái hợp pháp và cái phi pháp hầu như trí trá với nhau, cái phi pháp mượn hình thức của cái hợp pháp, thật là không thể nào kiểm tra hoặc lường hết được chính nơi mọi khía cạnh phức tạp của đời sống thực tế trong xã hội cụ thể.

Nói điều này để thấy rằng mọi điều gì trong đời đều có ý nghĩa, vị trí, hay chỗ đứng riêng của nó. Tức mọi lý thuyết, cho dầu lý thuyết về phương diện hay lãnh vực nào, cũng đều có những khía cạnh ngây thơ, thiếu sót, xa rời thực tế của nó. Tức là mọi lý thuyết thì không thể không có, nhưng nếu chỉ lý thuyết suông, trừu tượng, có khi chỉ có ích về một khía cạnh nhỏ nào đó, còn thực tế nhiều khi trở thành bất cập, ngây thơ, hoặc phi thực tế. Tất nhiên dùng khái niệm “quan” thì không chính xác lắm. Bởi vì qua mỗi thời đại, tính chất của ngôn ngữ cũng thay đổi khác nhau, thời phong kiến thì chính thức gọi là quan, còn thời đại xã hội dân chủ thì được gọi là công nhân viên chức, công chức nhà nước, cán bộ nhà nước, hay bằng các danh từ mỹ miều hơn như công bộc của dân, người đầy tớ của dân, tùy theo từng hoàn cảnh, từng nơi ở mỗi nước trên thế giới. Tất nhiên, ra làm “quan”, không phải mọi người đều ham thích điều đó, bởi có thể có một số ít người muốn phục vụ các mục tiêu xã hội nào đó, còn nói chung chỉ là con đường kiếm sống, một thứ nghề nghiệp kiếm cơm thuận lợi. Thế thì cái cốt lõi chung qui lại là gì, nếu không phải cần phân ra trong các hành vi, việc làm cái gì là chính đáng hay không chính đáng, cái gì là thông thường hay đặc biệt, cái gì là bình thường hay ngoại lệ, cái gì là chấp nhận được hay không chấp nhận được, cái gì cho phép hay không cho phép, cái gì nên có hay không nên có, cái gì là hợp luật và không hợp luật, cái gì là đạo đức và phi đạo đức, cái gì là hợp pháp và bất hợp pháp, cái gì là hợp lý và bất hợp lý, cái gì là chính đáng và không chính đáng, cái gì là cao cả hay bần tiện v.v… và v.v…

Tất cả những điều trên đều không qua ý thức cư xử hay thái độ hành sử riêng của mỗi con người. Có nghĩa những con người có tư cách đạo đức hay không có tư cách đạo đức, có phẩm hạnh hay không có phẩm hạnh, có lương tâm ý thức hay không có lương tâm ý thức, có giáo dục hay không có giáo dục, có tư chất cao quý tự nhiên hay không có tư chất cao quý tự nhiên, có tinh thần xã hội hay không có tinh thần xã hội, có tố chất nhân văn hay thiếu tố chất nhân văn, có nghĩa ở trong hai tuyến hoàn toàn đối lập, hoặc nằm giữa theo kiểu không chủ động, tùy thời cơ, hoặc rơi hẳn vào tuyến này hay tuyến kia tùy theo bản chất tự nhiên, ý chí, hay kể cả hoàn cảnh, điều kiện khách quan cho phép hoặc không cho phép tùy theo từng trường hợp. Có những điều người ta có thể dự đoán được từ đầu, có những điều không ai có thể biết trước hay ngờ hết trước được, nhưng có những trường hợp mang tính tất yếu, luôn luôn chắc mẩm như đinh đóng cột, dầu có bỏ vào cối quết cũng không thể nào sai chạy được. Mọi ý nghĩa ấy nói lên cái gì, đó chính là tính chất thế nào là những chính phủ thông minh mà ta đang bàn đến. Tất nhiên, thông minh đây là thông minh theo nghĩa tích cực, nghĩa công ích, tức nghĩa hiệu quả, khoa học chung, nghĩa tối ưu chung, mà không phải nghĩa tiêu cực, nghĩa quyền lợi riêng tư, nghĩa vơ vét hiệu quả của những người làm quan, nói chung lại, là nghĩa mà mọi người cần đến, toàn xã hội cần đến, không phải chỉ nhằm phục vụ quyền lợi, lợi thế, tính ưu đãi riêng cho các thành phần nào, nhóm cá nhân, giai tầng hay giai cấp xã hội nào.

Ý nghĩa những điều trên của xã hội thật chẳng khác gì ý nghĩa những người cùng đắp chung một cái mền. Người nào được nằm ở giữa thì luôn luôn sướng, vì cơ bản thường an toàn. Nhưng những người nào nằm ở rìa, cứ bên này kéo qua thì bên kia phải hụt, người được no đủ mút mùa, con người khác phải cam phận nghèo đói, khó khăn, với muôn vàn bất công xã hội. Ở đây không nói về khái niệm giai cấp theo kiểu trừu tượng, siêu hình, máy móc như Mác đã từng nói. Ở đây chỉ nói những thành phần cụ thể, những nhóm xã hội thực tế nhất định, mà bất kỳ thời đại nào, xã hội nào trong thực tiển vẫn luôn có. Vì theo nguyên lý cấu trúc của mọi nền kinh tế, sự phân lập các nhóm nghề nghiệp, các tập hợp của phân công lao động xã hội khác nhau, nếu không có những phương thức kết hợp đồng bộ, hòa điệu, phù hợp tự nhiên nào đó, các quan hệ xã hội sẽ trở nên tắt tị, nghịch lý, mâu thuẫn lẫn nhau, đưa đến những thiệt thòi của các cá nhân này, từng lớp này, cũng là những lợi ích, đặc quyền đặc lợi, sự phủ phê cho những nhóm cá nhân hay những thành phần, tập hợp xã hội khác. Đó là lý do tại sao nền kinh tế thị trường cơ bản là cần thiết, khách quan và tốt, nhưng nó phải đi kèm với các điều kiện cạnh tranh lành mạnh, cạnh tranh có tính hoàn hảo và lý tưởng, mới có thể phát huy đầy đủ mọi hiệu quả cần thiết. Trái lại, nếu đó là những xã hội có những yếu tố chưa ổn hay không lành mạnh, có những tắt tị trong cạnh tranh tự do, có các rào cản của những thế lực, có các quan điểm chính sách còn nhập nhờ, thiếu khách quan, còn lồng vào đó các ý thức hệ nghịch lý, mâu thuẫn nhau, còn tồn tại ở đó các quyền lực, ý chí, ảnh hưởng cá nhân, còn biểu hiện tính cách thụ động, e ngại, sợ sệt của người dân nói riêng và xã hội nói chung, tức còn những hiện tượng phản tự do và phi dân chủ ở nhiều mặt nào đó v.v… và v.v… cón nghĩa nền kinh tế thị trường đó tất nhiên vẫn còn nhiều lợn cợn, tốc độ phát triển và mọi an sinh, an toàn xã hội của nó hẳn nhiên phải chịu nhiều hạn chế. Có nghĩa một xã hội còn nạn tham nhũng thì quả nghịch lý, mâu thuẫn với một nền kinh tế thị trường mang tính lý tưởng. Cả hai chỉ có thể loại bỏ lẫn nhau, còn nếu tồn tại song hành cùng nhau, quả là tình trạng xã hội nửa nạc nữa mỡ, tuy có phát triển nhưng không phải thập phần hoàn chỉnh và hiệu quả.

Thế thì nguyên tắc tối ưu của mọi hoạt động, vận hành xã hội, của mọi sự kiện toàn nhà nước, cho dầu bất cứ ở đâu và thời đại nào, đó là phải cần có những chính phủ thông minh như chúng ta đang bàn đến. Chính phủ thông minh có nghĩa là những thành phần những con người họp thành bộ máy chính phủ đó cũng phải thông minh như là một điều tất yếu. Điều này thật sự hiển nhiên. Chất lượng một bộ máy là phụ thuộc vào từng đinh ốc, từng bản thân mọi thành phần cấu tạo ra nó. Đây không phải một suy luận thuần túy lý thuyết hay trừu tượng, mà chỉ là điều hoàn toàn thực tế. Ý nghĩa này trên kia chúng ta đã thấy rồi, tính cách hiệu quả của một chính phủ không phải chỉ là sự cấu tạo và vận hành một cách khoa học của nó, mà là ý nghĩa và chất lượng nhân văn của nó, tức những con người trong sạch, có ý thức, có mục đích phục vụ lành mạnh, hiệu lực, tốt đẹp cho xã hội, cũng tạo nên một nền công quyền, một chính quyền, hay nói chung một chính phủ tốt, một chính phủ đạo đức, thông minh, hiệu quả, nếu không thì hoàn toàn ngược lại. Điều này dĩ nhiên không phải nói theo kiểu hoàn toàn lý tưởng, bởi đây không phải là sự lãng mạn tếu, tính cách lý thuyết suông, mà ở đây là theo nguyên lý thống kê và xác xuất, tức theo nguyên lý của số lớn. Tức nếu số lượng và chất lượng thông minh của một chính phủ càng cao, chính phủ đó đi gần đến phạm vi chính phủ thông minh. Một chính phủ thông minh như vậy chỉ có thể có khi nó tập hợp, huy động được chất xám, tinh hoa, nhiệt huyết, tài năng của mọi tầng lớp nhân dân, xã hội vào trong bộ máy điều khiển của mình. Điều này cơ bản đòi hỏi một nền tảng xã hội tự do, dân chủ đích thực hay thực sự. Bởi chỉ có nguyên tắc tự do, dân chủ đúng nghĩa khách quan mới giả tỏa được mọi tắt tị, mọi bế điểm, mọi trì trệ trong lòng xã hội, mới khai thông được hết mọi kênh tài nguyên xã hội một cách hiệu lực và tối ưu nhất. Một chính phủ thông minh phải là thông minh từ nguồn gốc, từ phương thức quản lý, vận hành, và kể cả về các mục tiêu, chủ đích của nó.

Tính cách ấy là những đòi hỏi hoàn toàn thực chất. Không phải chỉ tự mệnh danh mình là chính phủ do dân, vì dân, của dân là đủ, cho dù ở bất kỳ quốc gia, thời đại hay xã hội nào cũng vậy. Ngày xưa thời phong kiến, toàn dân chỉ còn biết trông cậy vào một vị vua anh minh, nhưng nếu gặp bạo chúa hay hôn quân trong thời đại của mình thì cũng đành chịu. Nếu đó là một minh quân, sự xây dựng một guồng máy quan lại có phần nào lý tưởng, hiệu quả, lành mạnh cũng là điều tự nhiên. Nếu đó là quỉ vương, thì đưa thần dân vào chốn ma quỉ, dân cũng phải chịu đựng cho tới khi một triều đại mới khởi nghiệp lên với một đấng quân vương đúng nghĩa xuất hiện. Nhưng rồi tình trạng cha truyền con nối ngôi vua lại cứ xảy ra, bởi hoàn cảnh xã hội phong kiến không thể còn cách nào khác hơn như vậy. Nó giống như xã hội loài rắn, có thể thay đổi màu sắc theo từng khoang, thời buổi nào gặp vua hiền tôi giỏi thì dân được nhờ, nếu không vẫn cứ lại con vua lại được làm vua, con sãi ở chùa thì quét lá đa. Nhưng ngày nay thời buổi dân chủ, tự do như là nguyên lý phổ biến của toàn xã hội loài người, các yêu cầu như trên cần phải hoàn toàn khác hẳn. Kiểu có những ông Tổng thống hay ông Chủ tịch nhà nước tại vị suốt đời, thời kỳ trước đây và cả hiện nay ở một số nơi cũng không phải hoàn toàn hiếm có. Ngay như vụ Tổng thống Ai cập Mubarak hiện nay, người ta đồn ông ta có tài sản riêng trong tay hàng 60 tỷ Mỹ kim, điều đó không biết chính xác ra sao, nhưng thời gian tại chức của ông ta quả thật đã quá dài, nên nhân dân cả nước biểu tính yêu cầu thay đổi là hoàn toàn có lý. Đó chẳng qua cũng chỉ là một trường hợp điển hình ngày nay đã lộ diện, còn thực tế bao nhiều trường hợp quái đản khác ở khắp mọi nơi, hoặc người dân không thấy hay có thấy thì trước mắt cũng tạm thời đành chịu thua.

Thế thì ý nghĩa của một Chính phủ thông minh thật sự không khó, vấn đề là mỗi Chính phủ như thế có muốn mình được trở thành Chính phủ thông minh hay không lại là một chuyện khác. Ngày nay thời đại điện toán, quản lý một xã hội, một nhà nước hoàn toàn bằng công nghệ điện toán, quả thật vô cùng hiệu quả, tiết kiệm, tiện lợi, và cũng chẳng mấy khó khăn gì. Thế nhưng, máy vẫn là máy còn người vẫn là người. Máy là do người điều khiển nhưng không bao giờ ngược lại. Cho nên người đứng đầu chính phủ là ông Thủ tướng, còn người đứng đầu nhà nước là ông Tổng thống hay ông Chủ tịch nước, quả là hai nhân sự cốt lõi để điều hành chung cả bộ máy chính phủ, bộ máy nhà nước, toàn bộ chính quyền, hay toàn bộ xã hội theo nguyên tắc, như trên kia chúng ta đã nói. Đó là ý nghĩa của đầu óc thông minh theo nhiều nghĩa. Còn nguồn gốc của các đầu óc thông minh này xuất phát từ xã hội theo các cách thức như thế nào, theo các nguyên lý và thực tế như thế nào lại là chuyện khác. Bởi vậy, nguyên lý và thực tế là hai vấn đề vô cùng quan trọng mà thật sự rất ít người để ý. Bởi cái quyết định mọi ý nghĩa thực tế ra sao chính là vấn đề nguyên tắc, mà không chỉ là bản thân của hiện thực thực tế(1). Giống như người ném một viên sỏi vào mục tiêu, có thể trúng hay không, bởi thực tế đó chỉ là cách ném ngẫu hứng, tự do, không theo một nguyên tắc chính xác, có cơ sở khoa học hợp lý nào. Nhưng cách cấu tạo cái máy bắn đá đơn giản ở thời cổ là hoàn toàn khác, còn ngày nay việc phóng vệ tinh vào vũ trụ là điều mà không còn ai có thể chối cãi. Đấy nguyên lý khoa học quyết định thực tế là thế, mà không thể bao giờ ngược lại.

Cho nên nguyên lý dân chủ, tự do của xã hội chính là nền tảng khoa học mà loài người đã khám phá ra qua suốt cả lịch sử quá khứ của mình, không thể nào phủ nhận được. Từ nguyên lý đó cũng phải dẫn đến nguyên lý bầu cử, ứng cử tự do, và nguyên lý phổ thông đầu phiếu để chọn các thành phần đứng đầu chính phủ thông minh, nhà nước thông minh, tất nhiên cũng chính là yêu cầu cần thiết, chính đáng nhất. Người đứng đầu thông minh, thậm chí là thông minh nhất, theo quy tắc kim tự tháp, vì vốn được chọn ra từ tinh hoa của toàn xã hội, mặc dầu không phải tất thảy mọi người đều muốn ra làm việc nước cả. Nhưng ít ra, cũng từ đó mà khả năng thiết kế được một chính phủ thông minh, cùng hình thành nên một guồng máy quản lý thông minh cho toàn xã hội, quả thật chỉ còn là một bước rất tự nhiên, và thậm chí rất dễ dàng. Nói đến đây, có thể tất cả mọi điều hàm chứa đều đã được giải mã. Chính phủ thông minh là Chính phủ có nguồn gốc thông minh, có bản chất thông minh, có các giải pháp thông minh nhằm giải quyết mọi vấn đề xã hội một cách thông minh, tức là tất cả mọi chất lượng và hiệu quả mọi công việc đều đi theo cùng với chính ý nghĩa thông minh của các Chính phủ thông minh, đó là điều chẳng có gì lạ. Đó cũng chính là ý kiến mà tác giả của bài viết này tự nhiên muốn ngẫu hứng đưa ra hôm nay, để tất cả mọi người có thể cùng nhận xét hay cùng nhau thảo luận.

Võ Hưng Thanh
Đà Lạt, một sáng đầu Xuân Tân Mẹo
(10/02/2011)